با شهادت زيد بن على در سالهاى پايانى حكومت هشام و شهادت فرزندش يحيى ، همزمان با مرگ اين خليفهء ديكتاتور و خون‌آشام اموى ، حكومت مروانيان نيز در سراشيبى سقوط قرار گرفت ؛ چرا كه موج مخالفت و اعتراض عليه دستگاه خلافت از گوشه و كنار برخاست و نقاط مختلفى از كشور اسلامى دستخوش تشنج و درگيريهاى قومى شد . شيعيان و علويان و گروهى از مبلغان و داعيان بنى عباس كه در مناطق شرقى كشور اسلامى پراكنده شده بودند ، تحركاتى را آغاز كردند و به عنوان اعتراض به قتل زيد و فرزندش يحيى و ابراز سوگوارى و همدردى با آنان لباس سياه پوشيدند و اين روش را چند سال ادامه دادند . « 1 » مردم ستمديده و ناراضى فلسطين نيز بر كارگزار حكومت اموى خشم گرفته او را از ديار خود طرد كرده و فرد ديگرى را از ميان خود براى زمامدارى برگزيدند . عمّان ، دمشق ، حمص ، يمامه ، خراسان ، عراق و بسيارى از نقاط ديگر در آتش فتنه و كشمكشهاى قومى و حكومتى مىسوخت . « 2 » اختلاف و كشمكشهاى درون دستگاه خلافت بر سر قدرت ، نابسامانى اوضاع كشور را تشديد مىكرد و ضعف و پريشانى و در نهايت ، سقوط حكومت امويان را نويد مىداد . تا آنكه سرانجام ، حكومت سراسر ننگ و جنايت امويان با به هلاكت رسيدن « مروان بن محمد » معروف به « مروان حمار » در سال 132 هجرى قمرى به پايان خود رسيد . « 3 » ارزيابى عوامل سقوط حكومت امويان گسترش موج مخالفتهاى مردمى عليه حكومت امويان و سقوط آن ، معلول عوامل مختلفى بود كه در منابع تاريخى به صورت پراكنده ذكر شده است . در ذيل به مهمترين اين عوامل اشاره مىكنيم .

--> ( 1 ) - ر . ك : زيد بن على ، رضوى اردكانى ، ص 279 . ( 2 ) - ر . ك : كامل ، ابن اثير ، ج 5 ، ص 292 - 308 . ( 3 ) - ر . ك : الفخرى ، ص 138 و كامل ، ج 5 ، ص 424 - 429 .